Starożytność, zwana też antykiem (od łac. antiquus - dawny), to epoka która rozpoczyna się około czwartego tysiąclecia przed naszą erą, który to czas zbiega się z wynalezieniem pisma. Koniec tej epoki jest trudny do określenia, najczęściej spotykanymi datami są:
-
rok 395 n.e. - podział Cesarstwa Rzymskiego na Zachodnie i Wschodnie
-
rok 476 n.e. - upadek Cesarstwa Zachodniorzymskiego
-
rok 529 n.e. - zamknięcie Akademii Platońskiej w Atenach z rozkazu cesarza Justyniana
Koniec starożytności wyznacza początek średniowiecza.
Epoka obejmuje czasy rozwojów kolejnych wielkich cywilizacji – mezopotamskiej, babilońskiej, egipskiej, arabskiej, greckiej i rzymskiej, której czas zbiega się z rozwojem kultury wczesnochrześcijańskiej.
Jest czasem w którym powstają wynalazki mające ogromne znaczenie dla rozwoju ludzkości. Wtedy też pojawiają się pierwsze wielkie budowle, rozwija się sztuka, powstają pierwsze teksty literackie i wykształcają się kolejne wielkie religie.
Literatura antyczna, która wywarła ogromny wpływ na kulturę europejską, pojawia się w Grecji. Nie sposób przecenić jej znaczenia – przez wiele wieków stanowiła inspirację dla artystów, czerpiących z niej czy to formy wypowiedzi literackiej, czy tematykę. Równie istotna dla potomnych była grecka filozofia, architektura, rzeźba czy malarstwo.
Grecką literaturę dzieli się na następujące okresy:
-
VIII wiek p.n.e. - epoka epiki;
Najsłynniejszymi dziełami wieku epiki są dwa eposy Homera - "Iliada" i "Odyseja". Homer, żyjący w VIII wieku p.n.e., nie jest jednak autorem historii, które opowiadają - były one przekazywane w tradycji werbalnej przez wędrownych śpiewaków - aojdów; to dzięki niemu jednak znamy te opowieści w kształcie, w jakim zachowały się do naszych czasów. Tekst obu poematów pisany jest heksametrem daktylicznym. Bardzo charakterystyczne dla Homera są rozbudowane porównania, nazwane od niego porównaniami homeryckimi oraz stałe epitety (np. "szybkonogi Achilles"). Świat, w którym przedstawione są opisywane przez niego wydarzenia, jest odbiciem świata, w który wierzyli Grecy - zamieszkanego przez bogów i inne istoty nadprzyrodzone, które ciągle ingerowały w życie ludzkie, nierzadko decydując o ich życiu lub śmierci; główni bohaterowie są herosami, pochodzącymi ze związków boga z człowiekiem.
Drugim wielkim twórcą tego okresu był Hezjod, żyjący około 700 roku p.n.e. Wprowadził on nowe gatunki eposu: kosmologiczny - "Teogonia" (mówiący o genezie świata i ludzkości), genealogiczny - "Katalog niewiast" (opowiadający o początkach rodów wywodzących się ze związków bogów i śmiertelniczek) oraz dydaktyczny - "Prace i dnie" (zawierający rady i wskazówki dla czytelnika). W "Pracach i dniach", opowiadających o wiejskim życiu i pracy na roli, pojawia się pierwsza bajka, mówiąca o jastrzębiu i słowiku. W "Teogonii" Hezjod zawarł wyobrażenia starożytnych dotyczące genezy wszechświata - stąd znany jest nam mit o jego powstaniu.
-
VII-VI wiek p.n.e. - wiek liryki;
Poezja grecka wywodzi się prawdopodobnie z pieśni ludowych. Największą poetką starożytności była Safona, żyjąca na przełomie VII i VI wieku p.n.e. Pochodziła z Mityleny na wyspie Lesbos, gdzie prowadziła szkołę dla dziewcząt. Istnieje legenda, według Safona popełniła samobójstwo, rzucając się w morze, z powodu nieodwzajemnionej miłości. Poetka jest autorką około dziewięciu tysięcy wierszy, jednak zachowała się ich niewielka część. Jej poezja ma bardzo osobisty charakter, częstymi tematami są miłość , przyjaźń, jej brat oraz natura. Stworzyła tak zwaną strofę saficką, mającą trzy jedenastonosylabowe wersy i jeden pęciosylabowy.
Poważniejszą tematyką zajmował się Tyrtajos, żyjący w połowie VII wieku p.n.e. – jemu zawdzięcza się nazwę poezji tyrtejskiej. Pisał on elegie wojenne, zagrzewał do boju, sławił bohaterstwo Spartan i nawoływał do walki z powstańcami messeńskimi.
Innego typu poezję tworzył Anakreont, żyjący w połowie VI w. p.n.e. Pochodził z Teos w Azji Mniejszej. Prezentuje on nurt sympotyczny (biesiadny), a w jego twórczości odbija się filozofia epikurejska – sławi on życie, radości, miłość, zabawę. Pisał elegie i pieśni liryczne. Od jego imienia pochodzi nazwa rodzaju lekkiego wiersza – anakreontyku.
Pod koniec VI wieku tworzył Pindar, często uznawany za największego greckiego poetę. Tworzył wiersze wychwalające zwycięzców Igrzysk Olimpijskich.
Poetą tworzącym na zamówienie był Symonides z Keos, żyjący na przełomie VI i V wieku p.n.e. Pisał peany i dytyramby, a także pieśni choralne. Jest znany z epigramatu termopilskiego „Przechodniu, powiedz Sparcie: tu leżym, jej syny,/Prawom jej do ostatniej posłuszni godziny”.
-
V wiek p.n.e. - epoka dramatu;
Nie byłoby dramatu bez teatru antycznego, ten zaś wywodzi się z obrzędów wykonywanych ku czci Dionizosa. Podczas poświęconego mu święta – Wielkich Dionizji - chór odziany w koźle skóry, symbolizujący jego orszak, wykonywał pieśń pochwalną (dytyramb). Z chóru z czasem wyodrębnił się pierwszy aktor, rozmawiający z orszakiem, zrezygnowano też z tematu Dionizosa i przedstawiano wydarzenia znane z mitów. Wymusiło to zamianę orszaku Dionizosa na chór odpowiadający tematowi opowieści. Od 4200 roku p.n.e. sztuki zaczęto wystawiać nie tylko podczas Wielkich Dionizji, ale także Lenajów – święta odbywającego się na przełomie stycznia i lutego, także ku czci Dionizosa. Podczas uroczystości trzech poetów rywalizowało ze sobą, prezentując tak zwaną tetralogię: trzy tragedie i jeden dramat satyrowy.
Pierwszym wielkim twórcą greckiego dramatu był Ajschylos – autor około 70-90 utworów, spośród których zachowało się 7, m.in. „Prometeusz skowany” i „Oresteja”. Często grupował swoje dramaty w trylogie To on wprowadził na scenę drugiego aktora, dzięki czemu podniosła się ranga dialogu scenicznego.
Drugim wielkim dramatopisarzem starożytności był Sofokles – autor ponad stu dwudziestu sztuk, lecz zachowało się do naszych czasów zaledwie 7 , m.in. „Antygona” i „Król Edyp”. W swych dramatach kładł duży nacisk na wewnętrzne przeżycia bohaterów. Wprowadził kolejnego, trzeciego aktora na scenę.
Trzecim słynnym twórcą greckiego dramatu był Eurypides, autor co najmniej 92 sztuk (m.in. „Elektry” i „Medei”), który jednak za życia nie był doceniony. Częściowo zachowało się 67 jego dzieł, w pełni jednak tylko 19. W jego dziełach mity są jedynie pretekstem do przedstawienia losów życia ludzkiego. Wykorzystywał często mało znane historie, dlatego zawierał w swych sztukach obszerne prologi, których celem było przybliżenie postaci bohaterów. Ludzie, o których pisał, nie byli idealizowanymi bohaterami, a zwykłymi postaciami, przez co jego dramaty wydają się być o wiele bardziej tragiczne, niż utwory innych autorów. Często pisał o kobietach. Zrezygnował także z koturnowości na scenie.
Grecy tworzyli także komedie, także wywodzące się z obrzędów dionizyjskich. Jedynymi z najwcześniejszych tego typu utworów, jakie zachowały się do naszych czasów, to komedie Arystofanesa, który ośmieszał w nich m.in. demokrację ateńską („Ptaki”) czy Sokratesa („Chmury”). W IV wieku tworzył Menander, autor „Mizantropa” (to jedyna jego zachowana do naszych czasów sztuka). Opisywał on śmiesznostki życia codziennego.
-
IV wiek p.n.e. - okres filozofów;
Początkowo filozofia grecka zajmowała się przyrodą i poszukiwanium arche – zasady rządzącej światem i przyczyny jego powstania.
Platon, żyjący w V/IV w., nadał filozofii nowy kierunek, oddzielając to, co w świecie stałe i niezmienne (byty), od tego, co zmienne (zjawiska). Założył Akademię w Atenach i napisał 27 dialogów, których bohaterem jest najczęściej Sokrates i jego rozmówcy. Tworzy teorię idei (idealizm obiektywny) – to idee są prawdziwymi bytami, są wieczne i niezniszczalne, rzeczy zaś jedynie je przypominają.
Uczniem Platona był Arystoteles, żyjący w IV w. p.n.e. Wstąpił on do Akademii w wieku 17 lat. Odrzucił przekonanie mistrza o bycie idealnym; według niego własności idei zawarte są w każdym z bytów, które zbudowane są z formy – tego, co niezmienne i ogólne - i materii. Ustanowił on hierarchię bytów – najniżej znajduje się przyroda nieorganiczna, wyżej zwierzęta i rośliny, jeszcze wyżej człowiek, a ponad nim absolut. Uznawał, że poznanie może odbywać się tylko przez doświadczenie, a najwyższym dobrem jest szczęście; sama przyjemność nie jest zła kiedy człowiek kieruje się zasadą złotego środka – umiarem i rozumem.
Szczęście było bardzo istotną kwestią epikurejczyków, zawdzięczających swą nazwę Epikurowi z Samos. Według nich najwyższym dobrem jest spokój duszy, który można osiągnąć unikając cierpienia i korzystając rozsądnie z ziemskich radości.
Inną postawę etyczną prezentowali stoicy. Twórcą tej szkoły filozoficznej był Zenon z Kition. Głosi ona życie zgodne z rozumem, polegające na wyzbyciu się namiętności. Należy dążyć do postawy mędrca, który niezależnie od otaczającego go świata pozostaje spokojny i opanowany, co daje mu wolność; mądrość umożliwia mu ocenianie świata i jego afirmację.
W IV wieku rozwija się historiografia, zapoczątkowana w V wieku p.n.e. Największymi historiografami Grecji byli Herodot, Tukitydes i Ksenofon. Herodot, autor "Historii", jako pierwszy posłużył się prozą w utworze literackim. Nie można jednak traktować jego dzieła jako wiarygodnego źródła historycznego. Tukitydes był lepszym historykiem od niego - podchodził bardziej krytycznie do źródeł, z których czerpał. Napisał "Historię Wojny Peloponeskiej". Ksenofon to autor "Helleniki". Znał się na rzemiośle wojennym, dlatego najlepszym jego dziełem jest relacja z uczestnictwa w armii greckiej. Napisał także trzy utwory ku czci Sokratesa.
-
III wiek p.n.e. - wiek epigramatu.
W III wieku p.n.e. rozwijała się poezja hellenistyczna. Jednym z jej twórców był Teokryt, autor poezji pastoralnej oraz sztuk teatralnych, których akcja toczyła się na wsi. Innym twórcą był Kallimacha, piszący elegie, z których najsłynniejsza to "Przyczyny" - utwór w czterech księgach, opowiadający o genezie różnych zwyczajów, świąt i nazw. Twórcą "Argonautyki" jest Apolloniusz z Rodos, uczeń Kallimacha. Pisał także wiersze i epigramaty.
Sztuka grecka swoje źródła zawdzięcza kulturze egejskiej, rozwijającej się na obszarze basenu Morza Egejskiego między 2600 a 1100 rokiem p.n.e. Można ją podzielić na trzy etapy:
-
sztuka minojska – zawdzięcza swą nazwę królowi Minosowi z Krety. Najbardziej znane dzieło sztuki tego okresu to pałac w Knossos, którego pozostałości świadczą o wysoko rozwiniętej kulturze mieszkańców Krety.
-
sztuka mykeńska - najbardziej znane dzieła tego okresu to tzw. Maska Agamemnona i Skarbiec Arteusza.
-
okres archaiczny – rozpoczął się ok. 625 r. p.n.e. Tworzy się figurki orientalizujące. Postać ludzka przypomina ujęty frontalnie jednolity blok, kończyny przylegają blisko ciała. Później pojawiają się kurosy i kory. Kuros jest posągiem uśmiechniętego kroczącego młodzieńca o szerokich barkach, wąskich biodrach i jednej nodze wysuniętej do przodu, z rękami opuszczonymi wzdłuż torsu, kora to frontalnie ukazana, uśmiechnięta, długowłosa dziewczyna, stojąca ze złączonymi nogami, ubrana w prostą, waską suknię. W architekturze pojawia się porządek joński (na wyspach Morza Egejskiego) i dorycki (w Grecji właściwej i w koloniach włoskich). Te dwa porządki najłatwiej rozróżnić poprzez odróżnienie kolumn, jakie w nich stosowano: w porządku jońskim były smukłe, kanelowane (żłobione) na trzonie i z głowicą zdobioną ślimacznicami, w porządku doryckim kolumny były niższe, rozszerzały się w 2/3 wysokości, o gładkim trzonie i z prostą głowicą, składającą się z echinusa (o kształcie misy) i abakusa (o kształcie płaskiego prostopadłościanu). Występuje malarstwo freskowe, wazowe oraz polichromia rzeźb (wbrew naszym wyobrażeniom o nieskazitelnej bieli rzeźb antycznych znaczna większość z nich była malowana na bardzo wyraźne, jaskrawe kolory).
-
okres klasyczny – rozwija się od połowy V wieku p.n.e. Buduje się w porządku jońskim, najsłynniejszą budowlą tego czasu jest Partenon (447-438 p.n.e.), wzniesiony na wzgórzu Akropolu, poświęcony bogini Atenie. Powstają budowle grobowe w formie tolosów (na planie koła, przykryte kopułą pozorną). Wznosi się teatry. Z okresu klasycznego pochodzą słynni rzeźbiarze greccy: Myron (480-45 p.n.e., „Dyskobol”, „Atena i Marsjasz”), Fidiasz (urodzony ok. 490 p.n.e., pracował przy dekoracji Partenonu, to jemu zawdzięcza się wyobrażenia bogów, doskonale oddawał ich potęgę i dostojeństwo, „Atena Partenos”, „Zeus Olimpijski”), Poliklet (ur. 480 p.n.e., „Doryforos”), Praksyteles (działał w latach 370-330 p.n.e., „Hermes z małym Dionizosem”), Skopas (370-330 p.n.e., „Szalejąca Menada”), Lizyp (360-310 p.n.e., portrety Aleksandra Wielkiego)
-
okres hellenistyczny – obejmuje lata 323 – 30 p.n.e., rozpoczyna się po śmierci Aleksandra Wielkiego . Wznosi się budowle w porządkach jońskim i korynckim (zbliżony do jońskiego, o głowicy w kształcie kosza oplecionego liśćmi akantu). W rzeźbie zanika statyka, pojawia się ekspresja i dynamika, coraz silniejsza chęć oddania gwałtownego ruchu. Przykłady dzieł tego okresu to „Nike z Samotraki”, „Chłopiec z gęsią”, „Wenus z Milo”, „Grupa...
