Pozytywizm warszawski – okres i prąd w dziejach literatury polskiej, chronologicznie obejmujący twórczość wychowanków Szkoły Głównej Warszawskiej (1862-1869), a więc pokolenia dojrzewającego w czasach powstania styczniowego i rozwijającego działalność pisarską pod bezpośrednim wrażeniem klęski i wielorakich jej konsekwencji.
Nazwę zaczerpnięto z nurtu filozoficznego, który – sięgając korzeniami epoki oświecenia – dominował w myśli europejskiej od lat 40-tych XIX w. (Anglia – J. S. Mill, H. Spencer, H. T. Buckle, Ch. Darwin, Francja – A. Comte, E. Littre, H. Taine). Pozytywizm przeciwstawiał się metafizyce i budował wiedzę o świecie opartą o badaniu faktów dostępnych rozumowi, sprawdzalnych empirycznie, za pomocą metod wypracowanych przez nowożytne przyrodoznawstwo. Zaufanie do nauki (scjentyzm) i przeniesienie praw przyrody na nauki społeczne (determinizm, ewolucjonizm) sprawiły, że w tym właśnie nurcie szukało oparcia pokolenie polskiej inteligencji doświadczone klęski powstania i bankructwem idei romantycznej walki narodowo-wyzwoleńczej.
Myśl filozoficzna pozytywizmu na gruncie polskim rozwijali głównie A. Świętochowski i J. Ochorowicz. W poglądach pozytywistów polskich zaznacza się agnostycyzm i antyklerykalizm, szeroko pojmowany libertynizm, utylitaryzm, kult pracy i wiedzy, emancypacja i pedagogizacja kobiet oraz niższych warstw społecznych. Rozwój umysłowy społeczeństwa polskiego – w kontakcie z myślą europejską – był dla pozytywistów podstawowym problemem, warunkującym zachowanie bytu narodowego w nowoczesnym świecie. W walce o nowy wzorzec osobowy Polaka – działacza ekonomicznego czy społecznego – wzięła czynny udział literata.
Pozytywizm polski wypracował własne, odrębne hasła programowe, wyrastające z potrzeb społeczeństwa zacofanego i wyniszczonego ideowo, intelektualnie i materialnie przez ponad stuletnią niewolę. Podstawowe składniki tego programu stanowiły hasła: pracy organicznej (wszechstronnego, ekonomicznego i kulturalnego rozwoju „organizmu” społecznego – przy zachowaniu tzw. realizmu politycznego, tj. rezygnacji, przynajmniej na czas najbliższy z dążeń niepodległościowych) oraz pracy u podstaw (działalności głównie oświatowej, nad rozwojem najniższych warstw społecznych, przede wszystkim chłopów).
Program literacki pozytywizmu przeciwstawił romantycznemu pojęciu wieszcza postulowany ideał pisarza-obywatela, pracującego dla społeczeństwa i podlegającego krytyce i ocenie;
a romantycznej koncepcji twórczości jako natchnienia – pracę literacką opartą na wiedzy i świadomym, „naukowym” zbieraniu materiału obserwacyjnego. Wyznacznik wartości dzieła stanowiła jego tendencja zgodna z założeniami utylitaryzmu, dzieło miało zatem jak najwierniej ilustrować tezę autora. Literatura miała pełnić głównie funkcję wychowawczą, przez co miała przyczynić się do likwidacji skutków powstania styczniowego i reedukacji społeczeństwa w duchu nowoczesnej nauki i nowoczesnych ideałów społecznych. Zadania te realizować miała głównie powieść, uznana za najdogodniejszy gatunek wypowiedzi; ceniono również inne formy narracyjne , np. szkic powieściowy, nowelę, opowiadanie a także gatunki publicystyczne. Inne rodzaje literackie – dramat, liryka – pozostawały poza zakresem zainteresowań młodych pozytywistów, nierozumiejących propagandowo-wychowawczych walorów poezji.
Najwybitniejszymi przedstawicielami pozytywizmu byli: jako ideologowie i teoretycy – Świętochowski i Chmielowski oraz jako poeci i pisarze – Prus, Orzeszkowa, Sienkiewicz, Asnyk, Konopnicka, W. Gomulicki, A. Dygański, A. Sygietyński. Najwyższe osiągnięcia artystyczne i intelektualne literatury postyczniowej stanowi powieść realistyczna, którą generacja pozytywistów stworzyła zarówno w jej współczesnej, jak i historycznej odmianie. Przyniosła ona światowy sukces Sienkiewicza, Prusowi, Orzeszkowej, pozostała trwałą pozycją w literaturze narodowej i podstawą wykształcenia ogólnego w Polsce; z niej też biorą początek prawie wszystkie linie ewolucyjne powieści polskiej. Taką samą wartość reprezentuje nowelistyka pozytywistyczna.
Realizmem w literaturze nazywamy metodę polegającą na wiernym i obiektywnym opisywaniu rzeczywistości. W węższym znaczeniu terminu „realizm” używa się do określenia prądu literackiego, który powstał w latach dwudziestych XIX wieku we Francji. Realizm rozwinął się później w drugiej połowie XIX stulecia i „zadomowił się” w literaturze europejskiej. Do najważniejszych pisarzy realistycznych zaliczamy między innymi: Balzaka, Stendhala, Gogola, Dostojewskiego, a z polskich Prusa i Orzeszkową.
Naturalizm - prąd literacki, który powstał we Francji w XIX wieku i rozprzestrzenił się na inne kraje Europy, pojawił się także w Stanach Zjednoczonych. Powieści naturalistyczne nosiły znamiona dokumentalizmu (o estetyce skrajnie mimetycznej) – były fotograficznym opisem rzeczywistości. Fikcja literacka została ograniczona na rzecz przekazania problematyki społecznej. Wprowadzono także nowe typy bohaterów – ludzi pochodzących z najniższych warstw społecznych (miejska biedota, chłopstwo), a nawet z marginesu. Tematem utworów stały się zaś sprawy związane z ich codzienną egzystencją. Akcentowano niesprawiedliwość społeczną i powszechny wyzysk.
Naturaliści stworzyli także nowatorski sposób ekspresji. Często stosowali bardzo brutalne obrazowanie oraz elementy turpizmu. Wprowadzili autentyzm językowy do wypowiedzi bohaterów (gwarę, drastyczne słownictwo).
Narodziny naturalizmu
Za prekursorów prądu można uznać Gustawa Flauberta, braci Julesa i Edmonda Goncourtów. Jednak najważniejszym propagatorem i teoretykiem naturalizmu był bez wątpienia Emil Zola. Program kierunku zawarł on w przedmowie do powieści Teresa Raquin (1867) oraz
w studium Powieść eksperymentalna (1880), a metodę naturalistyczną zastosował w swoim 21-tomowym dziele Rougon-Macquartowie. Historia naturalna i społeczna rodziny za Drugiego Cesarstwa (1869-1893).
Za zasadnicze zadanie literatury uznał Zola poznanie człowieka i otaczającej go rzeczywistości socjologicznej i biologicznej. To poznanie miałoby się odbyć poprzez obserwację i eksperymentalne prowokowanie procesów zachodzących w rzeczywistości, później ich opis i zamieszczenie wyników w dziele literackim. Aby wykonać to zadanie, należało przyjąć określony punkt wyjścia, zgodnie z którym świat ludzki jest zdeterminowany czynnikami biologicznymi, ekonomicznymi i społecznymi, a także dziedzictwem minionych epok. Zola uznawał świat za poznawalny i wyjaśnialny; wierzył w postęp dokonujący się przez sam fakt upływu czasu. Pisarz najwyżej cenił naukę; poprzez zatarcie różnic dzielących naukę i literaturę chciał tej ostatniej nadać większą wartość.
Przejęty kultem nauki próbował korzystać z jej osiągnięć w swojej twórczości, co poskutkowało m.in. zmianą koncepcji pisarza: z roli dotychczasowego wybrańca sił wyższych, geniusza i proroka do roli tłumacza i komentatora prac uczonego. Jedną z konsekwencji takiego pojmowania zadań twórcy był postulat uwolnienia go od obowiązku wychowywania społeczeństwa.
Naturalistyczna koncepcja życia
Wspólne dla naturalistów jest wprowadzenie nowych bohaterów: przedstawicieli nizin społecznych, proletariatu, ludzi marginesu społecznego, drobnomieszczaństwa i chłopów. Postacie te były zdeterminowane przez dziedziczność i wpływ otoczenia, stąd zainteresowanie dziejami rodziny i śledzeniem historii poszczególnych jej członków w poszukiwaniu praw rządzących rozwojem społeczeństw. Stąd też wynikło zainteresowanie biologicznym i socjologicznym środowiskiem determinującym rozwój człowieka. Tło, traktowane do tej pory jako dekoracja dla dziejących się zdarzeń, zostało poddane szczegółowym badaniom, zmieniając swój dotychczasowy charakter.
W zasadach, rządzących życiem człowieka, naturaliści dostrzegali prawa natury, a w jego zachowaniach – podobieństwo do zwierząt. W swych utworach pokazywali jednostki ludzkie, kierujące się instynktami, obdarte z jakichkolwiek wyższych pobudek. Zafascynowani byli darwinizmem oraz koncepcją walki o byt. Podstawowym konfliktem w większości powieści naturalistycznych jest walka o przetrwanie: własne i potomstwa. Miłość została...
Pozytywizm (realizm)
Autor: Streszczenia.pl
Uzyskaj pełny dostęp!
Wysyłając SMS otrzymasz nieograniczony
dostęp do całego tekstu oraz wszystkich opracowań lektur dostępnych na stronie Streszczenia.pl
dostęp do całego tekstu oraz wszystkich opracowań lektur dostępnych na stronie Streszczenia.pl
Wyślij SMS o treści: koddtekst na numer: 73480
Otrzymany kod wpisz w pole poniżej:
Otrzymany kod wpisz w pole poniżej:
Dostęp jest ważny przez 7 dni. Koszt SMS'a to tylko 3zł + VAT